|
Dil Bilgisi
İMLÂ - Ses Uyumu Nedir?
Dilimizde
bir sözcük içindeki seslerin önlük-artlık (incelik-kalınlık)
düzlük-yuvarlaklık ve ötümlülük-ötümsüzlük bakımından
bir birine uymasına ses uyumu denir.
Temelde iki farklı ses
uyumundan söz etmek gerekir. Ünlü uyumu ve ünsüz uyumu.
Ünlü uyumundan asıl ve yaygın olanı büyük ünlü uyumu
olarak da adlandırılan önlük-artlık uyumudur. Bu uyumun
kuralı, bir sözcüğün ilk hecesi ön ünlüyle başlamışsa
bunu takip eden hecelerinde ön ünlülü olması; art ünlü
ile başlamışsa da art ünlülü olması gerekmektedir. Örneğin:
akşam, okul, başlayacak, gece, pire, gelecek.
Küçük ünlü uyumu olarak
da bilinen düzlük yuvarlaklık uyumu ise dilimizin daha
geç dönemlerde kuralı belirlenmiş ve daha az yaygın
olan ünlü uyumudur. Bu uyumda esas olan düz ünlü ile
başlayan bir sözcüğün diğer hecelerinin de düz ünlülü
, yuvarlak ünlü ile başlayan bir sözcüğün ise takip
eden hecelerinde ancak ya düz-geniş ya da dar-yuvarlak
bir ünlünün yer almasıdır. Yani; a, ı, e, i ünlülerinden
sonra yine aynı ünlülerden biri; o, u, ö, ü ünlülerinden
sonra ise ya a, e, veya u, ü ünlülerinden birinin gelmesidir.
Örneğin: yukarı, konuşmak, güleç, ödev.
Her iki ünlü uyumu da Türkçe
kökenli sözcükler için geçerlidir. Alıntı sözcükler
kendi ünlü niteliklerini koruyabilirler.
Her iki ünlü uyumunun da
istisnaları vardır. Örneğin, zaman içinde ses değişmelerine
uğrayarak uyum dışına çıkmış görünen hangi, hani, kardeş
vb. sözcükler önlük-artlık uyumuna aykırı görünmekle
birlikte Türkçe'dir. Avuç, kabuk, savurmak, yağmur,
yağmur vb. sözcükler de düzlük-yuvarlaklık uyumunu reddetmekle
Türkçe kökenli sözcüklerdir.
Ayrıca -daş/-taş, -gil,
ken, ki, -leyin, (-I) mtrak, ekleri önlük artlık, -iyor
eki ise hem önlük-artlık, hem de düzlük-yuvarlaklık
uyumunu reddetmektedir: dindaş, amcamgil, yaparken,
sabahki, akşamleyin, mavimtrak, geliyor.
Her iki ünlü uyumunun kurallarını
da göz önünde bulundurarak bir sözcükte yer alabilecek
düzenini söyle gösterebiliriz:
| a ->
a,ı |
o ->
u,a |
| e ->
e,i |
ö ->
ü,e |
| ı ->
ı,a |
u ->
u,a |
| i ->
i,e |
ü ->
ü,e |
Ünlü uyumu, ünsüzlerin
ötümlülük-ötümsüzlük (sertlik-yumuşaklık) bakımından
bir birine yakın, aynı veya benzer özellikteki ünsüzleri
tercih etmeleri ile ortaya çıkmış ikincil bir uyumdur.
Ötümsüz bir
ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir hece yine
ötümsüz ünsüzle başlayan bir hece, ötümlü veya diğer
özellikteki ünsüzlerle biten heceler ve kendilerine
yakın özellikte bir ünsüzle heceyi yanlarına ister.
Örneğin: aş-çı (aş-cı değil), geç-ti (geç-di değil),
sabah-tan (sabah-dan değil), ofis-te (ofis-de değil);
iz-ci (iz-çi değil), yağmur-da (yağmur-ta değil) vb
|
