Atatürk, Cumhuriyet ve Türk Dili
ATATÜRK ve DİL EĞİTİMİ
SİVAS LİSESİ'NDE GEOMETRİ
DERSİ
Atatürk, Sivas Kongresi'nin
toplandığı Sivas Lisesi'ne, Lise Müdürü ve Matematik
öğretmeni Ömer Beygo ve Başyardımcısı Felsefe öğretmeni
Faik Dranaz ve öteki ilgililerle Kongre salonuna geldiler.
Burada önce, 4 Eylül 1919 da tarihî kongrenin toplandığı
Kongre salonunu ve özel odasını gezdi ve o günkü dekoru
aynen korunan bu oda ve salonda o güne ait hatıralarını
anlattı. Sonra topluluk halinde Lisenin 9/A sınıfında
programdaki Hendese (Geometri) dersine girdi. Bu derste
bir kız öğrenciyi tahtaya kaldırdı. Öğrenci tahtada
çizdiği koşut iki çizginin başka iki koşut çizginin
kesişmesinden oluşan açıların Arapça adlarını söylemekte
zorluk çekiyor ve yanlışlıklar yapıyordu. Bu durumdan
etkilenen Atatürk, tepkisini, "Bu anlaşılmaz Arapça
terimlerle, öğrencilere bilgi verilemez. Dersler, Türkçe,
yeni terimlerle anlatılmalıdır." dedi ve tebeşiri
eline alıp, tahtada çizimlerle "zaviye"nin
karşılığı olarak "açı", "dılı" nın
karşılığı olarak "kenar", "müselles"in
karşılığı olarak da "üçgen" gibi Türkçe yeni
terimler kullanarak, bir takım Geometri konularını ve
bu arada Pythagoras teoremini anlattı.
Atatürk, dilimize karşılığı "koşut" olan "muvazi"
kelimesinin yerine kullandığı "paralel" teriminin
kökenini açıklarken Orta Asya'daki Türklerin, kağnının
iki tekerleğinin bir dingile bağlı olarak duruş biçimine
"para" adını verdiklerini anlattı.
Atatürk, bu derste aynı zamanda ders kitaplarının birkaç
ay içinde Türkçe terimlerle yazdırılıp bütün okullara
ulaştırılmasını emir buyurdu.
(Önerkol: "Tarihsel Bir Anı", Bilim ve Teknik:
Kasım 1981, Sayı: 180, s. 16.)
Sivas Lisesi'nde Geometri
ders verirken - 13 Kasım 1937
ATATÜRK GEOMETRİ KİTABI
YAZDI:
A. Dilaçar Anlatıyor:
"Geometri kitabını
Atatürk, ölümünden bir buçuk yıl kadar önce Üçüncü Türk
dil Kurultayı (24-31 Ağustos 1936)'ından hemen sonra
1936-19137 yılı kış aylarında Dolmabahçe Sarayı'nda
kendi eliyle yazmıştır.
1936 Sonbaharında bir gün Atatürk beni, Özel Kalem Müdürü
Süreyya Anderiman'ın yanına katarak Beyoğlu'ndaki Haşet
Kitabevi'ne gönderip uygun gördüğümüz Fransızca Geometri
kitaplarından bir tane aldırttı. Bunlar Atatürk'le birlikte
gözden geçirildikten sonra, yazılacak Geometri kitabının
genel tasarısı çizildi. Bir süre sonra ben ayrıldım
ve kış aylarında Atatürk bu eser üzerinde çalıştı. Geometri
kitabı bu emeğin ürünüdür.
(Dilâçar, A. : "Geometri" kitabının "Önsöz"ü,
Türk Dil Kurumu Yayını, 1981, s. V)
Atatürk'ün, 10 Ocak-9 Mart
1937 tarihleri arasında yazdığı bu eseri, Millî Eğitim
Bakanlığı tarafından 1937 yılında Devlet Basımevi'nde
bastırılmıştır. "Geometri" adını taşıyan
bu kitapta bu adın hemen altına şu kayıt düşülmüştür:
"Geometri öğretenlerle bu konuda kitap yazacaklara
kılavuz olarak Kültür Bakanlığı'nca neşredilmiştir".
ARIKAN'IN GEOMETRİ
KİTABI HAKKINDAKİ EMRİ
Kültür (Milli Eğitim) Bakanı
Saffet Arıkan, 1937-1938 Öğretim Yılında ilkokulların
dördüncü ve beşinci sınıflarında okutulacak Hendese
(Geometri) ve Hesap (Matematik) kitapları hakkında
15 Ekim 1937 tarihinde şu yazılı emri verdi:
"Atatürk tarafından yazılan eser asıl olmak üzere,
buna uyan herhangi kitaptan (Hesap+Hendese) okutulması."
15.X.1937
S. Arıkan
GEOMETRİ KİTABI
HAKKINDA EMRİ:
Asım Us anlatıyor:
"Atatürk, (Elâziz)
seyahati esnasında Sivas'a uğradı. Burada bir okulda
(Sivas Lisesi) talebeyi imtihan ederken Hendese (Geometri)
terimlerinin halâ eskisi gibi devam ettiğini görmüş.
Resimler üzerinde gama, delta gibi harfler konulmuş.
Bundan canı sıkılmış. Derhal, Atatürk'ün yanında bulunan
Celal Bayar, Millî Eğitim Bakanı Saffet Arıkan'a yazdığı
bir telgrafla bu kitapların okullardan kaldırılmasını
bildirmiş. Meğer evvelce verilen bir karara göre kitapların
eski tarzda basılmakla beraber yeni terimlerin de liste
şeklinde kitaba eklenmesi gerekiyormuş. Devlet Basımevi
bu eki yetiştiremediği için okullara gönderilememiş.
Başbakan Celal Bayar, Millî Eğitim Bakanına bu Hendese
kitabının kaldırılmasını bildirince, Saffet Arıkan'ın
cevabı şu oldu: "İlk irşadınıza bendeniz mazhar
oldum."
(Us, Asım: Asım Us'un Hatıra Notları, 1966, s. 232,
234)
